सनातनधर्म की व्युत्पत्तिगता परिभाषा व उसके वैचित्र्ययुक्त अर्थ / The etymological definition of Sanātana-dharma & its diversified meanings.

 

 

 

“सनातनब्रह्मणः शाश्वतांशस्य जीवस्य नैसर्गिकोऽयं धर्म: वृत्ति: वा इति सनातनधर्म:” (“स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे । अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति ।।“ + “धर्मः प्रोज्झित-कैतवोऽत्र परमो…” + “भगवान् ब्रह्म कार्त्सन्येन त्रीरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ।।“ + “कौमार आचरेत् प्राज्ञो धर्मान् भागवतानिह” + “वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।…”– श्रीमद्भागवतम् + “ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन:” – इति गीतायाम्) अथवा “सनातनात्परमेश्वरादुद्भूतो धर्मो अयमिति सनातनधर्म:” (“धर्मं तु साक्षाद्भगवद्प्रणीतम्…” श्रीमद्भागवतम्) । सनातन-परब्रह्म के शाश्वत-अंशस्वरूप जीवात्मा की जो वृत्ति या स्वभाव है (भगवद्दास्य या अंश के द्वारा अंशी की सेवा) वही सनातनधर्म है । अथवा सनातन परमात्मा से उद्भव हुआ होने के कारण भी इसे सनातन धर्म कहते है । यह केवल वेदपुराणादि शास्त्रों के द्वारा ही प्रतिपादित होता है (“शास्त्रयोनित्त्वात्” – ब्रह्मसूत्रम् १.१.३) ।“

 

“sanātana-brahmaṇah śāśvatāṁśasya jīvasya naisargiko ‘yaṁ dharmaḥ vṛttiḥ vā iti sanātanad-harmaḥ” (“sa vai puṁsāṁ paro dharmo yato bhakir adhokṣaje / ahaituky apratihatā yayātmā suprasīdati // + “dharmaḥ projjhita kaitavo ‘tra paramo” + “bhagavān brahma kārtsnyena trīranvīkṣya manīṣayā / tadadhyavasyat kūṭastho ratir ātman yato bhavet // + “kaumāra ācaret prājño dharmān bhāgavatān iha” + “veda-praṇihito dharmo hy adharmas tad-viparyayaḥ” – Śrīmad-bhāgavatam + “mamaivāṁśo jīva-loke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ” – Śrīmad-bhagavad-gītā) or “sanātanāt parameśvarādudbhūto dharmo ayamiti sanātanad-harmaḥ”. The constitutional propensity or nature of the eternally existing living entity or jīvātmā (service to God or service done by a part to the whole) – the eternal aṁśa of Absolute is Sanātana-dharma. Or, it is designated as Sanātana-dharma because of its manifestation from the eternal Almighty (“dharmaṁ tu sākṣāt bhagavad-praṇītam” – Śrīmad-bhāgavatam). This Sanātana-dharma is depicted/governed only by the scriptures like Vedas and Purāṇas etc. (“śāstra-yonittvāt” – Brahma-sūtram 1.1.3).”

 

 

परिशिष्ट/Appendix –

 

The following statement of Brahmavaivarttapurāṇa confirms that the Manu-smṛti is the best among all smṛtis of the dharma-śāstra category and that among all ‘dharmas’, the ‘vaiṣṇava-dharma’ (also, known as bhāgavata-dharma/ekāyana/vaikhānasa/pāñcarātra/sāttvata-dharma/parama-dharma) is the best  –

 

“धर्माणां वैष्णवो धर्मः स्मृतीनां मानवी स्मृतिः । विप्राणां वेदविदुषां यथा वैखानसो वरः ॥“

 

The definitions of ‘dharma’ given by various scriptures and overruled/modified by the most paramount definition given in Śrimad-bhāgavata-purāṇa 1.1.2 (“dharmaḥ projjhita-kaitavo’tra…”) & Śrīmad-bhagavad-gītā 18.65-66 – (“sarva-dharmān parityajya…”) – the two most important scriptures of Sanātana-dharma –

 

  1. a) “यतोऽभ्युदय-निःश्रेयससिद्धिः स धर्मः।“ (वैशेषिकदर्शनम् १.१)
  2. b) “जगतः स्थितिकारणं प्राणिनां साक्षात् अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुः यः स धर्मो ब्रह्मणाद्यैर्वर्णिभिराश्रमिभिश्च श्रेयोर्थिभिरनुष्ठीयमानः।“ (शांकरभाष्यम् गीतोपरि)

 

  1. c) “धर्मेण पाममपनुदति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्माद् धर्मं परमं वदन्ति ।….धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा ।“ (तैत्तिरीय आरण्यक)

 

  1. d) “धर्मेण गमनमूर्ध्वं गमनमधस्तात् भवत्यधर्मेण ।“ (सांख्यकारिका)

 

  1. e) “धारणाद् धर्ममित्याहुः धर्मो  धारयते  प्रजाः । यत् स्याद् धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ।।“ (महाभारत कर्णपर्व ६९.५८)

 

  1. f) “धारको धर्मः ।…..ध्रियतेऽनेन इति धर्मः ।“ (व्यास:)

 

  1. g) “सुखस्य मूलम् धर्मम् ।“ (चाणक्यसूत्र १:१)

 

  1. h) “धारणाद् धृतिरित्यर्थाद् धातोर्धर्मः प्रकीर्तितः । अधारणेऽमहत्त्वे च अधर्मं    इति   उच्यते॥“ ( वायुपुराण ५७.५८)

 

  1. i) “धनानि स्रौतिः इति धर्मः । वर्षति अभीष्टान् कामान् इति वृषः = धर्मः । या विभर्ति जगत्सर्वम् ईश्वरेच्छा ह्यलौकिकी । सैव धर्मो हि  सुभगे नेह  कश्चन  संशयः॥….धार्यते लोकम् इति धर्मः । ध्रियते  लोकोऽनेन इति धर्मः । धरति लोकम् इति वा धर्मः । धर्मेण धार्यते लोक: ।….प्राप्नुवन्ति  यतः  स्वर्गमोक्षौ  धर्मपरायणे । मानवा  मुनिभिर्नूनं स   धर्म  इति कथ्यते ॥“ (विविध स्रोत)

 

  1. j) “विहितकर्मजन्यो धर्मः । अविहितकर्मजन्योऽधर्मः ।“ (न्यायसूत्र)

 

  1. k) “कर्मजन्योऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुः अपूर्वाख्य आत्मगुणो धर्म: ।“ (गौ०ध०सू०, मिताक्षरावृत्ति:)

 

  1. l) “अथातो धर्मजिज्ञासा । चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः ।” (पूर्वमीमांसाधर्मसूत्र १.१.१-२)

 

  1. m) “निरालम्बा निराधारा विश्वाधारो  वसुन्धरा । यच्चावतिष्टते  तत्र धर्मादन्यन्न  कारणम् ॥“ (यो०शा० ४.८०)

 

  1. n) “श्रुत्युक्त-लिङ्ग-लोट-तव्य-प्रत्यय लक्षण-लक्षिता । चोदना सैव नान्या   सा    पुराण   श्रुतिचोदिता ॥“  (आङ्गिरसस्मृति १.४)

 

  1. o) “वेदोऽखिलो धर्ममूलम् स्मृतिशीले च तत्विदाम् ।“ (मनुस्मृति २.६) “वेदप्रणिहितं कर्म धर्मस्तन्मङ्गलं   परम् । प्रतिषिद्धक्रियासाध्यः स गुणोऽधर्म उच्यते ॥ धर्मं   जिज्ञास्मानानां    प्रमाणं  परमं  श्रुतिः॥“ (मनुस्मृति २.१३) “आचार:  परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च । आचाराद्विच्युतो विप्रो    न  वेद फलमश्नुते । आचारेण  तु  संयुक्तः  सम्पूर्णफलभाग्भवेत् ॥“ (मनुस्मृति १०८-१०९)

 

 

  1. p) “पुराणन्यायमीमांसा-धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥“ (याज्ञवल्क्यस्मृति १.३)

 

  1. q) “श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मः ।“ (वशिष्ठधर्मसूत्र १.४.६) “आचारः परमो धर्म: सर्वेषामिति निश्चयः । हीनाचारपरितात्मा  प्रेत्य चेह च नश्यति ॥“ (वशिष्ठधर्मसूत्र ६.१)

 

  1. r) “आचारप्रभवो धर्म: । अनाचाराद् धर्महानिः ।“ (शुक्रनीतिः ३.२१४)

 

 

 

 

— भक्तिरसवेदान्तपीठाधीश्वराः आचार्यश्री गुरूपादाः / — Bhaktirasavedāntapīṭhādhīśvara Ācārya Śrī Gurupāda

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s