pityu

क्या स्मार्तसदृश पितृदेवतान्तरपूजन वैष्णवों के लिये करणीय है ? Is smārtta-like pitṛ/anya-deva-pūjā prescribed for the Vaiṣṇavas?

 

 

 

Query in regards to the rejection of the ‘nāndīmukha-śrāddha’ within Gauḍīya Vaiṣṇava Sampradāya –

 

(15/03/17, 5:17:51 AM PST):

 

Mrs. Kuheli/Sudevi Chatterjee/Mukherjee (West Bengal & Gurugram, Haryana/NCR, Bharata) in BRVF – Vedanta – 1st group on WhatsApp platform:

 

“Dandavat pranām ächäryashrî! In fear of nämäparädha, ñändîmukha-shrädh s not performed……is that true in this context? Kindly enlighten us.
Koti pranäm for dispelling our other doubts 🏽 🏽”

 

***

 

Elaborate reply –

 

Based on the following evidences from scriptures, Gauḍīya-smṛty-ācārya Śrīla Gopālabhaṭṭa Gosvāmīpāda (ex Vāḍakalāī Rāmānujīya Vaiṣṇava of Śrī-raṅgam) aka Guṇa-mañjarī Sakhī (in nitya-vraja-līlā) has rejected the performance of the ‘pitṛ-arcanātmaka nāndīmukha-śrāddha’ for the ananya-govinda-upāsakas (those vaiṣṇavas who are, exclusively, devoted to Govinda) in the celebrated 16th Century AD Sanskrit compendium ‘Sat-kriyā-sāra-dīpikā’ –

 

a) Citation from Viṣṇu-yāmala-saṁhitā (āgamic text) –

 

“yat-pūjanena vibudhāḥ pitaro ‘rccitāśca tuṣṭā bhavanti ṛsi-bhūta-sa-loka-pālāḥ / sarve grahās taraṇi-soma-kujādi-mukhyā govindam ādi puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi //” – “यत्पूजनेन विबुधाः पितरोऽर्च्चिताश्च तुष्टा भवन्ति ऋषिभूतसलोकपाला: । सर्वे ग्रहास्तरणिसोमकुजादिमुख्या गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ।।“

 

b) Śrīmad-bhāgavata-mahāpurāṇam 4.31.14 –

 

“yathā taror mūla-niṣecanena tṛpyanti tat-skandha-bhujopa-śākhāḥ / prāṇopahārāc ca yathendriyāṇāṁ tathā ca sarvārhaṇam acyutejyā //” – “यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखा: । प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां तथाच सर्वार्हणमच्युतेज्या: ।।“

 

c) Mahābhārata, Bhīṣma-parva, Uttara-gītā –

 

“devādīnāñ ca pūjyo ‘haṁ varṇādīnāṁ dhanañjaya / mat-pūjanena sarvārccā syāt dhruvaṁ nātra saṁśayaḥ // “ – “देवादीनाञ्च पूज्योऽहं वर्नादीनां धनञ्जय । मत्पूजनेन सर्वार्च्चा स्यात् ध्रुवं नात्र संशयः ।।“

 

d) Skanda-mahāpurāṇa, Revā-khaṇḍa –

 

“sañkalpañ ca tathā dānaṁ pitṛ-devārccanādikam / viṣṇu-mantropadiṣṭaś cen na kuryāt kuśa-dhāraṇam //” – “सङ्कल्पञ्च तथा दानं पितृदेवार्च्चनादिकम् । विष्णुमन्त्रोपदिष्टश्चेन्न कुर्यात् कुशधारणम् ।।“

 

e) Śrīmad-bhāgavata-mahāpurāṇam 11.5.41 –

 

“devarṣi-bhūtāpta-nṛnāṁ pitṛnāṁ nāyaṁ kiṅkaro na ṛṇī ca rājan / sarvātmanā yaḥ śaraṇaṁ śaraṇyaṁ gato mukundaṁ parihṛtya karttam //” – “देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणां नायं किङ्करो न ऋणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्त्तम् ।।“

 

f) Śrīmad-bhagavad-gītā 9.25 –

 

“yānti deva-vratā devān pitṛn yānti pitṛ-vratāḥ / bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino ‘pi mām //” – “यान्ति देवव्रता देवान् पितृन् यान्ति पितृव्रता: । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ।।“

 

g) Vaśiṣṭha-saṁhitā –

 

“nityaṁ naimittikaṁ kāmyaṁ dānaṁ saṅkalpam eva ca / daivaṁ karma tathā paitraṁ na kūryād vaiṣṇavo gṛhī //” – “नित्यं नैमित्तिकं काम्यं दानं सङ्कल्पमेव च । दैवं कर्म तथा पैत्रं न कुर्याद् वैष्णवो गृही ।।“

 

h) Rudra-yāmala-tantram (an āgamic text) –

 

“itareṣāñ ca devānāṁ manasā yadi pūjanam / viṣṇu-bhaktas tu kurute hy aparādhāt pataty adhaḥ // “ – “इतरेषाञ्च देवानां मनसा यदि पूजनम् । विष्णुभक्तस्तु कुरुते ह्यपराधात् पतत्यधः ।।“

 

i) Padma-mahāpurāṇam –

 

“vaiṣṇavasya na saṅkalpo na dānaṁ na ca kāmanā / prāyaścittañ ca na yāgaḥ sad-bhū-devādi-pūjanam // śuddha-pūtaḥ sadā kārṣṇaḥ kuśa-dhāraṇa-varjjitaḥ / kāma-saṅkalpa-rahitāś ca antar-bāhya-harir yataḥ // vaiṣṇavo nānya-vibudhān arcayet tāṁś ca na namet / na paśyetān na gāyec ca na ninden na smaret tathā // teṣāṁ na bhakṣed ucchiṣṭam ananyo naiṣṭhiko muniḥ / na taj-janānāṁ devarṣe saṅgaṁ kuryāt prayatnataḥ // “ – “वैष्णवस्य न सङ्कल्पो न दानं न च कामना । प्रायश्चित्तं च न याग: सद्भूदेवादिपूजनम् ।। शुद्धपूतः सदा कार्ष्ण: कुशधारणवर्ज्जितः । कामसङ्कल्परहिताश्च अन्तर्बाह्यहरिर्यत: ।। वैष्णवो नान्यविबुधानर्चयेत्तांश्च न नमेत् । न पश्येतान्न गायेच्च न निन्देन्न स्मरेत्तथा ।। तेषां न भक्षेदुच्छिष्टमनन्यो नैष्ठिको मुनिः । न तज्जनानां देवर्षे सङ्गं कुर्यात् प्रयत्नत: ।।“

 

j) Bṛhad-viṣṇu-upapurāṇam –

 

“na darbha-dhāraṇaṁ kuryān na ca saṅkalpam ācaret / na kāmyaṁ sāttvato mārgaṁ śambhu-devādi-pūjanam // “ – “न दर्भधारणं कुर्यान्न च सङ्कल्पमाचरेत् । न काम्यं सात्त्वतो मार्गं शम्भुदेवादिपूजनम् ।।“

 

k) Padma-mahāpurāṇam –

 

“yathā dhṛtvā śunaḥ pucchaṁ tartum icchet sarit-patim / tathā tyaktvā hariṁ sevyam anyopāsanayā bhavam //” – “यथा धृत्वा शुनः पुच्छं तर्त्तुमिच्छेत्सरित्पतिम् । तथा त्यक्त्वा हरिं सेव्यमन्योपासनया भवम् ।।“

 

l) Sanat-kumāra-saṁhitā –

 

“ananya-śaraṇo nityaṁ tathaivānanya-sādhanaḥ / ananya-sādhanārthaś ca syādananya-prayojanaḥ // nānyañ ca pūjayed devaṁ na nameta smaren na ca / na paśyen na ca gāyec ca na ca nindet kadācana // nānyocchiṣṭañ ca bhuñjīta nānya-śeṣañ ca dhārayet / a-vaiṣṇavānāṁ saṁbhāṣā-vandanādi vivarjjayet //” – “अनन्यशरणो नित्यं तथैवानन्यसाधन: । अनन्यसाधनार्थश्च स्यादनन्यप्रयोजन: ।। नान्यन्च पूजयेद्देवं न नमेत स्मरेन्न च । न पश्येन्न च गायेच्च न च निन्देत्कदाचन ।। नान्योच्छिष्टाञ्च भूञ्जीत नान्यशेषाञ्च धारयेत् । अवैष्णवानां सम्भाषावन्दनादि विवर्ज्जयेत् ।।“

 

m) Nārada-mahāpurāṇam –

 

“brāhmaṇo ‘pi munir jñānī devam anyaṁ na pūjayet / mohena kurute yastu sadyaś cāṇḍālatāṁ vrajet // sadānya-devatā-bhaktir brāhmaṇāṁ garīyasī / vidūrayati vipratvaṁ cāṇḍālatvaṁ prayacchati //” – “ब्राह्मणोऽपि मुनिर्ज्ञानी देवमन्यं न पूजयेत् । मोहेन कुरुते यस्तु सद्यश्चण्डालतां व्रजेत् ।। सदान्यदेवताभक्तिर्ब्राह्मणानां गरीयसी । विदूरयति विप्रत्वं चाण्डालत्वं प्रयच्छति ।।“

 

n) Skanda-mahāpurāṇa – Brahmā-nārada-saṁvāde –

 

“vāsudevaṁ parityajya yo ‘nya-devam upāsate / tyaktvāmṛtaṁ sa mūḍhātmā bhuṅkte hālāhalaṁ viṣaṁ //” – “वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यदेवमुपासते  । त्यक्त्वामृतं स मूढात्मा भुङ्क्ते हालाहलं विषम् ।।“

 

o) Mahābhārata’s appendix portion viz., Harivaṁśa-upapurāṇa –

 

“yas tu viṣṇuṁ parityajya mohād anyam upāsate / sa hema-rāśim utsṛjya pāṁśu-rāśiṁ jighṛkṣati // “ – “यस्तु विष्णुं परित्यज्य मोहादन्यमुपासते । स हेमराशिमुत्सृज्य पांशुराशिं जिघृक्षति ।।“

 

p) Skanda-mahāpurāṇa –

 

“arcite deva-deveśa abja-śaṅkha-gadādhare / arcitāḥ pitaro-devā yataḥ sarva-mayo hariḥ //” – “अर्चिते देवदेवेश अब्जशङ्खगदाधर । अर्चिता: पितरो देवा: यतः सर्वमयो हरिः ।।“

 

 

 

— Bhakti-rasa-vedānta-pīthādhīśvara Gurupādācārya

(Bhārata & USA)

 

 

 

3 thoughts on “क्या स्मार्तसदृश पितृदेवतान्तरपूजन वैष्णवों के लिये करणीय है ? Is smārtta-like pitṛ/anya-deva-pūjā prescribed for the Vaiṣṇavas?

  1. u people consider Saknada mahapurana as the atamasika shastra but maximum of ur quotations are frm Skanda purana… lord Sri Ramachandra himself did sharadakarma.. ERaamo Vigrahavan dharmah. oen should follow the act of Sri Ramachandra

    Like

    1. If you at all want a reply to be composed for your query from our side, you will need to reform your above query in a way in which it contains proper etiquette of address for a Pithadhisvara Acarya of a Peetham. We feel the lack of the due etiquette and hence, we are not inclined to answer it till you again submit your query in a submissive mood. Thanks. — भक्तिरसवेदान्तपीठाधीश्वरा: गुरुपादाचार्या: स्वामिनः

      Liked by 1 person

  2. 5 Queries in direct relation with the article – “क्या स्मार्तसदृश पितृदेवतान्तरपूजन वैष्णवों के लिये करणीय है ? Is smārtta-like pitṛ/anya-deva-pūjā prescribed for the Vaiṣṇavas?” + their replies.

    1) {15/03/2017, 11:26:37 PM PST} Pt. Gobind Paudel ‘Ramanujiya’ +91 90442 24347 (Nepal & Varanasi/Kashi/Benares, East UP, Bharata):

    “नित्यकर्म का निषेध होनेसे क्या संध्याव्ंदनादि का भी लोप उचित है??”

    2) {15/03/2017, 10:36:31 PM PST} Engineer Mr. Settaluri Karthik Ishan Sriharsa Iyengar ‘Ramanujiya’ +91 9591903000 (Tamil Nadu & Bangalore, Karnataka, Bharata):

    @+1 661 573 5687 (towards Gurupadacarya Svami of BRVF / Ramkrishna Swami) –

    “I read your recent article stating the non performance of पितृ देवतान्तर पूजा or deemed as unnecessary for the devotees of Govinda. Is it unnecessary even if the पितृ were devotees hailing from Ācārya lineage. I think this worship is detailed in karma kāņda section ie performance of Śrāddha. Vaișņava way of Śrāddha is still acceptable right. Please enlighten on this subject matter.”

    3) {16/03/2017, 09:02:00 AM PST} Mr. Deepak Tiwari ‘Ramanujiya’ +91 981185 6780 (New Delhi/Indraprastha, Bharata) –

    “As I read the article presenting several quotes from scriptures. So either one may take it as relinquishing those shrauta-smarta karmas….or it may be taken as relinquishing saadhana-saadhya buddhi in those actions. Anya-devopaasana, in my view, if done taking those anya-devas as anga-bhuta of Sri Bhagavaan then there is no harm in terms of Vaishnav nishtha and this sets right precedence for preservation of Sanatan Vaidika Karma-kand etc.

    Today as I was listening to Sri Valmiki Ramayan katha, a very relevant episode came across. The Acharya was narrating how Sri Rama used to perform all nitya-naimittika karma including pitri-shradha Even after His coronation in Ayodhya Sameway, the residents of Sri Ayodhya, worshipped devas for granting auspiciousness to Sri Rama Though I know the counter views as well But I personally am inclined with the former approach”

    4) {16/03/2017, 02:44:00 AM PST} Mr. Niladri Suvra Chowdhury +91 9435126005 (Bilasipara, Dhubri & Guwahati, Assam, Bharata):

    “Swamiji, should grihasta vaishnavas not perform shraddha and anya devata puja at all even with vaishnava Achara? Sometimes society demands that we do these anushthanas to remain part of society..since North(and east) Indian society is not as homogenous as SouthIndians(e.g. Iyengars). yo devanam naamadha eka eva…ekam sat viprabahuda vadanti (Rigveda) _/\_”

    5) {15/03/2017, 10:30:00 PM PST} Assistant Professor Mr. Ashutosh Rajoriya ‘Advaitin Smartta’ +91 7723999528 (Jagdalpur, Chattisgarh & Bhubaneswar, Odisha, Bharata):

    “u people consider Skanda mahapurana as the a tamasika shastra but maximum of ur quotations are frm Skanda purana… lord Sri Ramachandra himself did sharada karma.. Raamo Vigrahavan dharmah. one should follow the act of Sri Ramachandra….. GArud puran emphasises the sharadha karma for all the human being.. In the Purushottam kshetra mahatmya of skanda puran pitra karya has been discussed..”

    ***

    Replies –

    A) नित्यकर्म के निषेध का तात्पर्य अन्यदेवतोपासनात्मक नित्यकर्म (सन्ध्यावन्दनादि) से है न कि ऐसे नित्यकर्म (सन्ध्यावन्दनादि) से जो कि अनन्यहर्युपासनात्मक रूप से अनुष्ठित किया जाये । ध्यातव्य है कि वेद उभयविधि से ओतप्रोत है कि जिसमें अनन्यभगवदुपासना तथा बहुदेवतोपासना – दोनों ही मार्गों का निरूपण प्राप्त है धर्म के अधिकारी भेद के कारण । अनन्यभगवदुपासनात्मक वेदविधि से अनुष्ठीयमान नित्यनैमित्तिकादि संस्कारों का रूप जानने के लिये गौडीयवैष्णवाचार्य श्रील गोपालभट्ट गोस्वामिपाद के द्वारा प्रणीत ‘सत्क्रियासारदीपिका’ नामक ग्रन्थ द्रष्टव्य है ।

    B) Worship of the ancestors/pitṛ-puruṣas hailing from dynasty of devotees is tantamount to bhagavad-bhakta-ārādhanam and is not hold accountable in the eyes of the rigid Vaiṣṇava view. Vaiṣṇava way of śrāddha is acceptable if the mahāprasāda of Hari is offered to the pitṛs and the viṣṇu-bhakta brāhmaṇas are fed in the śrāddha-pātram.

    C) Śrī Rāma’s & Śrī Kṛṣṇa’s performance of the anya-devatopāsanā + pitṛ-arcanam is an example of pitāmaha-pautra nyāya, wherein, a grandsire allows the grandson to jump on his back and treat him as a horse; however, this does not mean that the position of a horse-like grand-father has been demeaned. This is how Śrī Vaiṣṇavas (and even other vaiṣṇava denominations) perceive the scenario unlike the smārttas/pañcaopāsakas. The said concept is affirmed in Sāttvata-tantra and Mahābhārata 12.328.5-20.

    Moreover, by exclusive worship of Hari, Vedic śrauta-smārtta karmas are not neglected as even the ananya-hari-samārādhanam, though characterized as bhakti-yoga, is substantiated by the Vedas only as a Vedic karma as in case of the peculiar Gauḍīya interpretation of certain śruti texts like Ṛgvedīyā Kṛṣnopaniṣad (“oṁ kṛṣṇo vai saccidānanda-ghanaḥ kṛṣna ādi-puruṣaḥ….kṛṣṇaḥ kāśaṁ-kṛd-ādīśa-mukha-prabhu-pūjyaḥ….”) & Atharvavedīyā Mahānārāyaṇopaniṣad (“oṁ atha puruṣo ha vai nārāyaṇo……) as given by Gauḍīya-dharma-smṛty-ācārya Śrīla Gopālabhaṭṭa Gosvāmipāda in his celebrated work Sat-kriyā-sāra-dīpikā. Hence, ananya-hari-samārādhanam is proved to be a Vedic karma only. This is further substantiated by the citation from Nārada-pāñcarātra & Bhaktirasāmṛtasindhu 1.2.13 – “surarṣe vihitā śāstre harim uddiśya yā kriyā / saiva bhaktir iti proktā tayā bhakitḥ parā bhavet //” – on the strength of this verse, all nitya-naimittika karmas involving ananya-hari-samārādhanam are, directly, part of bhakti-yoga and not the karma-kāṇḍa.

    Thirdly, Vaisnavas, on occasions, have a tradition of allotting respectful veneration to anya-devatās considering them to be bhagavad-vibhūtis (a concept affirmed in Gītā’s 10th Chapter and in Śrīmad-bhāgavatam) and bhagavad-adhikṛta-dāsas (a concept affirmed in Bhaktirasāmṛtasindhu) but not as svatantra parameśvara unlike the smārtta/pañcopāsaka/śaṇmatopāsaka/bahudevatopāsaka view point.

    Additionally, viewing certain devatās and bhagavad-bhakta pitṛ-puruṣas as vaiṣṇavas, their worship can be done as substantiated by the Śrīmad-bhāgavatam verse – “vaiṣṇavānāṁ yathā śaṁbhuḥ” & the Padma-mahāpurāṇa verse within the Umā-Maheśvara-samvāda — “ārādhanānāṁ sarveśāṁ viśṇor ārādhanaṁ param / tasmāt parataraṁ devi tadīyānāṁ samarcanam //”.

    D) If it is a compulsorily imposed social requirement by the non-vaiṣṇava community to partake in any smārtta function involving smārtta rituals, a ananya vaiṣṇava can partake in such a function but without any niṣṭhā in it. Then, he will not incur any pratyavāya or doṣa.

    Doubt –

    “इन्द्रं॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निमा॑हु॒रथो॑ दि॒व्यः स सु॑प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न् ।
    एकं॒ सद्विप्रा॑ बहु॒धा व॑दन्त्य॒ग्निं य॒मं मा॑त॒रिश्वा॑नमाहुः ॥४६॥“ (ऋग्वेद १.६४.४६)

    अर्थात् “एक ही परतत्त्व का तत्त्वदर्शी अनेक संज्ञाओ से निर्देश करते है यथा ‘अग्नि’, ‘यम’, ‘मातरिश्वा’, ‘इन्द्र’, ‘मित्र’, ‘वरुण’, ‘अग्नि’ एवं ‘सुपर्ण गरुड’ ।

    Clarification –

    जहाँ कही भी वेदपुराणादि शास्त्रों में विष्णु के अतिरिक्त अन्य देवताओं का परमतम रूप में स्तवन देखा जाता है, वहाँ उन सूर्यब्रह्मरुद्रेन्द्रादि देवताओं के हृदयाकाश में अन्तर्वर्ती परमात्मा के रूप में स्थित विष्णु का ही स्तवन अभिप्रेत है एवं भाल्लवेय श्रुति का तो यहाँ तक कथन है कि – “नामानि विश्वाऽभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् । नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ।“ – अर्थात् “समस्त नाम/सञ्ज्ञा/पदों/अभिधाओं/वाचकों/शब्दों (देवभाषा संस्कृत में) के द्वारा विष्ण्वातिरिक्त अन्य किसी भी अर्थ को लेना उन शब्दों का शाश्वत अर्थ नहीं माना जा सकता । अतः केवल विष्णु ही समस्त अभिधाओं/नामों के द्वारा परमतम शाश्वत रूप से वाच्य/अभिधेय है ।“ – इन साक्ष्यों के आधार पर जहाँ भी रुद्रब्रह्मेन्द्रादि देवताओं का परमरूप में उल्लेख हुआ है, वहा वे ब्रह्मरुद्रेन्द्रादि देवता अभिप्रेत न होकर केवल विष्णु ही उन सञ्ज्ञाओं के परमतम/मुख्यतम वाच्य होने के कारण अभिप्रेत हैं ।

    तभी तो काठक श्रुति कहती है कि “सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति” अर्थात् “सभी वेद जिस पद का वर्णन करते है” – तभी तो सामवेद की कौथुमीय शाखा के उत्तरार्चिक का २.८.२.५.४-५ स्पष्ट कहता है कि – “तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततं ।। तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांस: समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् ।।“ अर्थात् “उस विष्णु का परम पद सदा देवताओं के द्वारा अवलोकित होता रहता है…” ।

    पुनः ऐतरेय उपनिषद् उद्घोषित करता है – “ता वा एता: सर्वा: ऋच: सर्वे वेदाः सर्वे घोषा: एकैव व्याह्रति: एकैव व्याह्रतिः प्राण एवेति ।“ अर्थात् – “सभी ऋचाए, सभी वेद, सभी घोषस्वर केवल एक ‘प्राण’ का ही वर्णन करते है, केवल एक उसका ही ।“

    श्रीमद्भगवद्गीता के १५.१५ में भी यही उद्घोषित हुआ है – “…वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो….” अर्थात् “…समस्त वेदों के द्वारा केवल मैं ही निश्चित रूप से जाना जाता हूँ ।“ अतः महाभारत का परिशिष्टस्वरूप हरिवंशपुराण भी कहता है – “वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च हरिः/विष्णुः सर्वत्र गीयते ।।“ अर्थात् – “वेदे में, रामायण में, पुराण में, तथा महाभारत में – इन सब के आदि में, मध्य में, अन्त में – और तो और – इन सब शास्त्रों के हर स्थान में श्री हरि का ही गान हुआ है ।“

    चूँकि समस्त संज्ञाएँ सर्वमुख्यरूप से केवल एक श्री हरि की ही प्रतिपादिका हैं (उन उन नाम से प्रसिद्ध हरिभिन्न देवों की प्रतिपादिका तो गौण रूप से हैं), अतः पुनः ऋग्वेद १०.८२.३ कहता है – “यो देवानां नामधा एक एव” अर्थात् “जो अनेकानेक देवों के नामों से प्रतिपादित एक ही परमेश्वर है” ।
    मुण्डकोपनिषद् भी इसी बात को दुहराता है – “सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्ग:” अर्थात् “परब्रह्म सर्वनाम (सभी नामों के द्वारा प्रतिपाद्य) है, सर्वकर्म है तथा सर्वलक्षणों से युक्त है” ।

    पुनः वामनपुराण का उद्घोष है – “सर्वछन्दोभिधो ह्येषः सर्वदेवाभिधोह्यसौ” अर्थात् “यह विष्णु ही सभी छन्दों (वेदों) में वर्णित संज्ञाओं/नामों/अभिधाओं का वाच्य है (उन नामों से प्रतिपादित है) तथा सभी देवताओं/देवीओं के नाम से भी यही विष्णु प्रतिपादित हुआ है ।“

    अतः अति स्पष्टरूप से ब्रह्माण्ड पुराण भी वेद में प्रयुक्त ‘ब्रह्म’/’इन्द्र’ आदि सभी संज्ञाओं को केवल पुरुषोत्तम/त्रिविक्रम/विष्णु/हरि – परक ही मानता है । प्रमाण – “बृम्हणाद्ब्रह्मनामासौ ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते । एवं नानाविधै: शब्दै: एक एव त्रिविक्रम: । वेदेषु सपुराणेषु गीयते पुरुषोत्तम: ।।“ अर्थात् – “अतिमहान् होने से वह ब्रह्म कहा जाता है तथा ऐश्वर्यवान होने से वह इन्द्र कहा जाता है । इस प्रकार नाना प्रकार के शब्दों से केवल एक भगवान् त्रिविक्रम (विष्णु) ही कहे जाते हैं । वेदों व पुराणों में पुरुषोत्तम ही गाये गये हैं ।“

    E) Among the three worldly beings viz., the manuṣya/human, the devata/angels, and the asura/demons – Purāṇic scriptures place the humans on the platform of rajo-guṇa, the angels on the platform of sato-guṇa, and the demons on the platform of tamo-guṇa (sāttvikī, rājasikī and tāmasikī yonis/species, respectively). The same Purāṇic texts further categorize the humans into five main classes viz., brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya, śūdra and antyaja/mleccha/yavana etc. Whilst the brāhmaṇas are placed on the sato-guṇa platform, kṣatriyas are considered to be sato-rajaḥ mixture. Vaiśyas to be rajas-tamas mixture and śūdras to be tamaś. Outcastes like mlecchas/cāṇḍālas on the andha-tāmasika platform. The same Purāṇic texts further categorize even the brāhmaṇas into four ranks viz., viṣṇu-bhaktas on sāttvika level, sūrya-upāsakas on the sattva-rajaḥ level, gaṇeśa-upāsakas on the rajaḥ level, kārttikeya upāsakas on the sattva-tamas level. Śiva-upāsakas on the tamas level. Śakti-upāsakas on the andha-tamas level. Now, even the śakti-upāsakas are divided as either the sāttvika upāsakas or the tāmasika upāsakas into further sub-gradations. Hence, such analytical categorizations are varied and multifarious. But, what is the most basic categorization should be highlighted as the fundamental posiion. The most basic categorization in case of the manuṣyas, devatās and asuras is that they are on the platform of rajaḥ, sato and tamas, respectively. All further sub-gradations are built on this basic categorization.

    In the same way, when it is asserted by various Purāṇic texts (the actual evidences are given below) positioning certain Purāṇas in the tāmasika, rājasika, sāttvika, nirguṇa and the saṅkīrṇa (total 5) categories, it has to be understood that thought all Purāṇas are divine by nature due to having emanated from the bhagavad-vigraha at the dawn of creation, nevertheless, despite their fundamental divine nature, the pentagonal or five-fold categorization is alluded to them.

    (क) पुराणनिचय रजोगुण, सतोगुण व तमोगुण के सम्बन्ध से भी वर्गीकृत हुए है । श्रीकूर्मपुराण २.४३.४९ तथा मत्स्यपुराण ५३.६८-६९ में कथन प्राप्त होता है –

    “सात्त्विकेषु पुराणेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः ।। तद्वदग्नेश्च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य च । सङ्कीर्णेषु सरस्वत्या: पितृणाञ्च निगद्यते ।।…सङ्कीर्णास्तामसाश्चैव राजसास्सात्त्विकास्तथा । कल्पाश्चतुर्विधाः प्रोक्ताः ब्रह्मणो दिवसाश्च ते ।। यस्मिन् कल्पे तु यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा । तस्य तस्य तु माहात्म्यं तेन रूपेण वर्तते ।।”

    अर्थात् – “सात्विक पुराणों में श्रीहरि का माहात्म्य अधिक वर्णित हुआ है तथा राजसिक पुराणों में चतुर्मुख श्रीब्रह्मा का माहात्म्य अधिक वर्णित हुआ है । उसी प्रकार अग्निदेव का व श्रीशिव तथा दुर्गादेवी का अधिक माहात्म्य तामसिक पुराणों में परिद्रिष्ट होता है । जबकि सङ्कीर्ण प्रजाति के उपपुराणों में सरस्वतीदेवी व पितृओं का माहात्म्य अधिक वर्णित है । सङ्कीर्ण, तामसिक, राजसिक तथा सात्त्विक (श्रीमद्भागवतम् वाली अप्राकृत विशुद्धसत्त्वमय निर्गुण/त्रिगुणातीत श्रेणी भी ‘छत्रिणो गच्छन्ति’ – इस न्याय से ‘सात्त्विक’ श्रेणी में अन्तर्भुक्त हुई है) – ये चतुर्विध पुराण माने गये हैं…….”

    (ख) श्रीपद्मपुराण, उत्तरखण्ड २३६.१८-२२ –

    “वैष्णवं नारदीयञ्च तथा भागवतं शुभम् । गारुडञ्च तथा पाद्मं वाराहं शुभदर्शने ।। सात्त्विकानि पुराणानि विज्ञेयानि च षट्पृथक् । ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं तथैव च ।। भविष्यद्वामनं ब्राह्मं राजसानि च षड्विधाः । मात्स्यं कौर्मं तथा लैङ्गं शैवं स्कान्दं तथैव च ।। आग्नेयञ्च षडेतानि तामसानि निबोध मे । …सात्त्विका मोक्षदा ज्ञेया राजसाः स्वर्गदाः स्मृताः । तथैव तामसा देवि निरयप्राप्तिहेतवः ॥”

    अर्थात् – “विष्णुपुराण, नारदपुराण, मङ्गलमय (त्रिगुणातीत/निर्गुण) श्रीमद्भागवतपुराण, गरुडपुराण, पद्मपुराण तथा वराहपुराण – इनकों सात्विक पुराणसमूह जाना जाए । ब्रह्माण्डपुराण, ब्रह्मवैवर्त्तपुराण, मार्कण्डेयपुराण, भविष्यपुराण, वामनपुराण तथा ब्रह्मपुराण – इनकों राजसिक पुराणसमूह माना गया है । मत्स्यपुराण, कूर्मपुराण, लिङ्गपुराण (वायुपुराण), शिवपुराण, स्कन्दपुराण तथा अग्निपुराण – इनकों तामसिक पुराणसमूह जानो ।..सात्त्विक पुराणों को मोक्षदायक मानो व राजसिक को स्वर्ग के प्राप्तिकारक व तामसिक को दुःखमय पद की प्राप्ति कराने वाले । (तात्पर्य यहाँ सात्त्विकपुराणों के सात्विकांश, राजसिक पुराणों के राजसिकांश तथा तामसिक पुराणों के तामसिकांश से है अर्थात् सात्विकपुराणों का सात्त्विकांश अभयपदकारी है, राजसिक पुराणों का रजोगुणी अंश स्वर्गादिभोग को प्रदान करने वाला है तथा तामसिक पुराणों का तमोगुणी अंश मोहपद की प्राप्ति कराने वाला है – ऐसा मानना चाहिये । राजसिक व तामसिक पुराणो में जो विष्णुमाहात्म्य का प्रतिपादन करने वाला सात्त्विकांश है वह भी मोक्षप्रदानकारी है – यही निष्कर्ष निकलता है – तथा श्रीमद्भागवत् जैसा साक्षाद्भगवद्विग्रहात्मक पुराण तो निर्गुण अथच विशुद्ध अलौकिक सत्त्वमय होने के कारण चतुर्वर्ग का अतिक्रमणकारी व भगवत्पादारविन्दों का प्रेम प्रदायक है ।)”

    (ग) श्रीपद्मपुराण, उत्तरखण्ड २३६.२३-२६ में तो धर्मशास्ररूपा स्मृतियों का भी वर्गीकरण त्रिगुणों के अनुसार हुआ है –

    “वासिष्ठञ्चैव हारीतं व्यासं पाराशरं तथा । भारद्वाजं काश्यपीयं स्मृतिषट्कन्तु सात्त्विकम् ।।
    मानवं यज्ञवल्क्यञ्च आत्रेयं दाक्ष्यमेव च । कात्यायनं वैष्णवञ्च स्मृतिषट्कन्तु राजसम् ।।
    गौतमं बार्हस्पत्यञ्च सांवर्तञ्च यमस्मृतिः । शाम्भमौशनसञ्चैव स्मृतिषट्कन्तु तामसम् ॥”

    अर्थात् – “वसिष्ठस्मृति, हारीतस्मृति, व्यासस्मृति, पराशरस्मृति, भारद्वाजस्मृति तथा काश्यपस्मृति – ये सात्त्विक मानी गयी है । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्यस्मृति, अत्रिस्मृति, दक्षस्मृति, कात्यायनस्मृति तथा विष्णुस्मृति – ये राजसिक मानी गयी है । गौतमस्मृति, बृहस्पतिस्मृति, संवर्त्तस्मृति, यमस्मृति, शम्भस्मृति तथा उशनस्मृति – ये तामसिक मानी गयी है ।”

    (घ) श्रीगरुडपुराण ३.१.५२ में कथन है –

    “विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोतमं गारुडं चाहुरार्या: ।”

    अर्थात् – “आर्यो के मतानुसार सात्त्विकपुराणो में भी विष्णुपुराण, भागवतपुराण तथा गरुडपुराण अन्यो की अपेक्षा श्रेष्ठ है (श्रीमद्भागवत तो सर्वश्रेष्ठ है निर्गुण होने के कारण) ।”

    Now, the reason why Skanda-mahāpurāṇa is considered as a tāmasika purāṇa despite its fundamental divine nature of being the pañcama-veda is due to its being primarily dedicated to the rūdra-māhātmya as rūdra is considered as the adhiṣṭhātṛ deva or the predominating deity of tamo-guṇa and even enveloped by it as how the Śrīmad-bhāgavatam 10.88.3-5 verses – “śivaḥ śakti-yutaḥ śaśvat tri-liṅgo guṇa-saṁvṛtaḥ……harir hi nirguṇaḥ sākṣāt…”. But, wherever, in divine tāmasika purāṇas, the vāsudeva-māhātmya (vāsudeva-māhātmya is even in rudra-māhātmya if Vāsudeva is considered to be the antyaryāmī or rudra) is, directly and exclusively, depicted – such passages of divinely tāmasika purāṇas are to be considered sāttvika. Because, such divinely sāttvika passages from the divinely tāmasika purāṇas are cited by the Gauḍīya Vaiṣṇava Ācāryas in their works, they cannot be hold accountable for citing a tāmasika pramāṇa.

    Secondly, the statement ‘rāmo vigrahavān dharmaḥ’ or that ‘Rāma is the embodiment of dharma’ and such Rāma performed all smārtta/śrauta karmas including anya-devatopāsanam should be seen in the light of “āsthitāḥ janakādayaḥ loka-saṅgraham evāpi” of Gītā. It is done, merely, for the loka-saṅgraha of the common populace not yet qualified to practice the Vaiṣṇava-dharma – the most paramount form of the Vedic Dharma. Rāma is the embodiment of Dharma – this statement, primarily, refers both to the ordinary dharma and to the Vaiṣṇava-dharma. The vaiṣṇava-dharma has been established by Hanumān Jī upon the orders of Rāmacandra. The same Rāma descended onto Earth in Kaliyuga as Jagadguru Ādi Rāmānandācārya “rāmānandaḥ svayaṁ rāmo prādurbhūto mahītale” (रामानन्दः स्वयं रामः प्रादुर्भूतो महीतले।
    कलौ लोके मुनिर्जातः सर्वजीवदयापरः॥
    तप्तकांचनसंकाशो रामानन्दः स्वयं हरि:॥) – as declared by Bhaviṣyottara-purāṇam – to establish the parama-dharma or the bhāgavata-dharma or the vaiṣṇava-dharma and thus, propagated the Rāmāvat Sampradāya of rāmopāsanā.

    In the Puruṣottama-kṣetra-māhātmya of Skanda-purāṇa and in Garūḍa-purāṇa, the pītṛ-kārya/śrāddha-karma (according to the smārtta way including the pitṛ-upāsanam and anya-devatopāsanam) which is discussed as applicable to all mānavas excludes the vaiṣṇavas for the solid evidences given in our original article are ‘exceptional’ and fall in the ‘apavāda’ category. Exceptional overrules the normal (sāmānya). This principle is seen even in the Pāṇini Grammar.

    — Gurupādācārya Svāmī

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s